Cloddfeydd Silica ym Mhontneddfechan

Yr ardal o amgylch Pontneddfechan ym mhen uchaf Cwm Nedd yw un o’r ychydig prin yn y byd lle mae tywodfaen wedi ei weithio yn helaeth mewn cloddfeydd dan ddaear. Ond wedyn mae hwn yn fath arbennig iawn o dywodfaen.

Carreg Silica

Ym  muriau serth ceunentydd Nedd Fechan, Afon Mellte a Sychryd mae gwelyau yn y golwg o dywodfaen pur a chaled iawn sy’n dwyn yr enw ‘Carreg Silica’. Mewn gwirionedd dyma’r isaf o deulu cyfan o welyau o’r fath a elwir gyda’i gilydd yn ‘Rutfaen Melinfaen’ – nid yw grutfaen ond tywodfaen wedi ei ffurfio o ronynnau onglog garw o gwarts neu ‘silica’.

Purdeb y cerrig hyn – bron ym 100% silica (SiO2) – oedd yn eu gwneud yn darged i gloddwyr rhwng y 18fed a’r 20fed ganrif. Roedd diwydiannau De Cymru ddiwydiannol ar eu tyfiant ac angen niferoedd mawr o friciau gwrth-wres i leinio’r ffwrneisi yr oedd copr a haearn yn cael eu toddi ynddynt. Dim ond briciau wedi’u gwneud o silica oedd bron yn bur a allai wrthsefyll y tymereddau dwys heb chwalu.

Câi’r garreg silica ei gweithio drwy gyfres o geuffyrdd – tramwyfeydd cloddio llorweddol wedi eu gyrru i ochr y bryn – y tu cefn i Graig-y-ddinas ac ar bob ochr i Afon Nedd Fechan uwchlaw Pontneddfechan.

Yn y ddau achos roedd tramffyrdd yn cael eu gwthio drwy dir anodd at fynedfeydd y cloddfeydd hyn er mwyn i dramiau a dynnid gan geffylau fynd â’r cerrig i’r gwaith briciau. Codwyd ffatri gynnar gan y Meistri Frederick a Jenner ym Mhont Dinas a sefydlwyd gwaith yn ddiweddarach ym Mhont Walby ger Glyn-nedd.

Cloddfeydd Nedd Fechan

Mae’r dramffordd i fyny ceunant Nedd Fechan bellach yn cynnig mynediad hawdd i gerddwyr. Gellir gweld rhai o’r cerrig gwreiddiol ar wyneb y llwybr, bob un â dau dwll y rhoddid pinnau ynddynt i ddal platiau’r dramffordd. Mae modd gweld tair ceuffordd wrth ochr y llwybr ar lan orllewinol Nedd Fechan. Gall cerddwr sylwgar ddal i weld ategweithiau tair pont a oedd unwaith yn mynd â’r tramffyrdd i geuffyrdd pellach ar ochr ddwyreiniol yr afon.

Roedd y gloddfa fwyaf ger Afon Nedd Fechan yng Nghwm Gored (OS cyfeirnod grid SN 899087) lle mae adfeilion nifer o adeiladau yn dal i sefyll ymysg y coed. Cadwch draw o’u muriau sy’n gallu bod yn ansad a pheidiwch â cheisio mynd drwy unrhyw un o fynedfeydd y gloddfa.

Roedd y dramffordd o’r gloddfa hon a chloddfeydd eraill yn mynd i lawr at Dafarn yr Angel, yn syth o flaen Canolfan y Rhaeadrau heddiw ac yna wrth ochr y ffordd ‘B’ fodern i Lyn-nedd.

Cloddfeydd Silica Craig Dinas

Roedd y cloddfeydd y tu cefn i Graig Dinas yn dipyn mwy o faint na’u cefndryd ar hyd Afon Nedd Fechan.  Mae nifer o fynedfeydd mawrion yn dal i’w gweld yn amlwg o’r llwybr sy’n syrthio’n serth o ben Craig Dinas i Afon Sychryd.

Nodwch er eu bod wedi eu lleoli ar dir sy’n dir mynediad y Comisiwn Coedwigaeth, ni ddylid mynd yn agos at yr un o’r mynedfeydd hyn oherwydd perygl cerrig yn cwympo.

Roedd yr orielau tanddaearol yn rhai helaeth iawn, yn ymestyn dros ardal o ryw 1000m x 500m.  Mae rhannau o’r gloddfa bellach o dan ddŵr, a bydd eraill bellach yn ansad.

Cludid y deunydd gan gyfres o dramffyrdd ac incleiniau ac yn wir geblau uwchben yn crogi oddi ar beilonau, i lawr y dyffryn ac yna ymlaen i waith briciau Pont Walby. Mae’r hen dramffordd ar hyd ochr ddeheuol Afon Mellte yn llwybr ceffylau modern sy’n gadael i chi ddilyn y llwybr ar droed neu ar gefn beic.

Mewn dyddiau diweddarach eid â’r deunydd i waith brics yn Abertawe tan y cafodd y gwaith i gyd ei gau yn y 1960au.