Roedd pen Cwm Nedd unwaith yn gartref i ddiwydiant a ddarparai ffrwydron i’w defnyddio ym meysydd glo De Cymru ac yn y diwydiant llechi yng Ngogledd Cymru. Ychydig sy’n gwybod ei hanes ond mae’n hanes cyfareddol.
Hanes Cryno
Yng nghanol y 19eg ganrif (1857) sefydlodd Cwmni Powdwr Cwm Nedd ei waith powdwr gwn ei hun ym Mhontneddfechan. Mae’r safle yn ymestyn ar hyd dwy filltir o gwm coediog dwfn Afon Mellte i fyny’r afon o’r pentref.
Dewiswyd y safle hwn oherwydd bod grym dŵr ar gael mor rhwydd, oherwydd ei goed trwchus ac yn wir oherwydd ei fod mor anial, o gofio natur beryglus y gweithgaredd. Roedd y coetir yn ffynhonnell siarcol – cynhwysyn allweddol yn y broses gynhyrchu. Roedd y ddau gynhwysyn arall, solpitar a sylffwr yn cael eu cludo i’r safle ar hyd inclein tramffordd o seidin ar Reilffordd Cwm Nedd fymryn i’r gorllewin o Ben-cae-drain.
Roedd pen isaf y gwaith ar safle a oedd yn cael ei feddiannu cyn hynny gan Waith Briciau Tân Pont Dinas a oedd dan reolaeth y Meistri Fredericks a Jenner.
Roedd tramffordd gyda cheffylau yn tynnu yn rhedeg ar hyd y safle fel gellid tynnu wagenni rhwng gwahanol adeiladau’r broses. Nodwedd arbennig ar y gweithio hwn oedd rhoi pedolau copr i’r ceffylau i leihau’r tebygolrwydd o godi gwreichion.
Prynwyd y gwaith ym 1862 gan y Meistri Curtis a Harvey a chafodd ei gyfuno’n rhan o Gwmni Ffrwydron Nobel cyn mynd yn rhan o ICI ym 1926.
Ym 1931, ar ôl i’r Swyddfa Gartref dynnu powdwr du oddi ar y ‘rhestr o ffrwydron a ganiateir’, caeodd y gwaith. Y flwyddyn ganlynol rhoddwyd y cyfan ar dân a chwalwyd llawer o’r adeiladau am resymau diogelwch.
Ymweld â Gweithfeydd y Powdwr Du
Prynwyd y rhan fwyaf o’r safle gan Awdurdod y Parc Cenedlaethol rai blynyddoedd yn ôl a gellir gweld beth sydd ar ôl o’r hen waith oddi ar rwydwaith o lwybrau troed sy’n rhedeg drwyddo.
Mae llwybr clywedol wedi ei sefydlu drwy’r gwaith ac mae gwybodaeth bellach ar gael gerllaw yng Nghanolfan y Rhaeadrau ym Mhontneddfechan.
Mae maes parcio ar gael yng Nghraig Dinas ac mae tai bach a lluniaeth weithiau ar gael yn y Neuadd Gymuned ar gychwyn Llwybr y Powdwr Du ger y cylch troi ym mhen dwyreiniol y pentref.
- NEWYDD! ‘Y Llwybr Powdwr’ – gwrandewch ar gyfres o hanesion i’w lawrlwytho am fywyd yn yr hen waith.
Newydd ar gyfer 2008!
Mae pompren drawiadol newydd wedi ei gosod dros Afon Mellte gan Gomisiwn Coedwigaeth Cymru gyda chymorth ariannol gan Awdurdod y Parc Cenedlaethol. Mae’r ffordd gerdded yn rhedeg ar ben y pileri a oedd unwaith yn cynnal dyfrffos uwchben yr afon. Mae’n galluogi i chi gwblhau taith gerdded gylchol drwy ddefnyddio pont sydd wedi ei hen sefydlu ½ milltir i fyny’r afon.
Darllen pellach
‘The Old Gunpowder Factory at Glyn-neath’ gan Ymddiriedolaeth Naturiaethwyr Merthyr a’r Ardal (y ‘llyfr gwyrdd’) ar gael am £2.00 o ganolfannau gwybodaeth.