tirwedd ym mro Brynaman a luniwyd gan y graig
Taith gerdded o faes parcio Ganolfan y Mynydd Du, Brynaman
Crynodeb
Mae’r daith gerdded yn archwilio sylfeini creigiog Brynaman fel y’u datgelir yn y ceunentydd a dorrir gan y nentydd sy’n llifo i lawr oddi ar y Mynydd Du.
Pan ymwelodd George Borrow â’r ardal ym 1854 roedd yn adnabod yr hen bentref fel ‘Gwter Fawr’ – y ‘ffos fawr’ – enw sy’n deillio o’r arfer o ‘dawelu’ h.y. defnyddio llifogydd artiffisial i sgwrio’r pridd o’r creigiau oddi tano i gyrraedd y garreg haearn a’r glo. Mae Brynaman yn ddyledus am ei fodolaeth i’r creigiau y mae’n sefyll arnynt.
- Pellter: tua 4 km / 2.5 milltir
- Dringfa: 110m / 350 tr
- Amser: 1.5 – 2 awr
- Map: graddfa 1:25,000, OS Explorer OL12 (PCBB ardal gorllewinol)
- Dechrau: Canolfan y Mynydd Du, Brynaman (cyfeirnod grid OS SN 714143, cod post SA18 1BU)
Mynediad
Nid oes unrhyw gamfeydd ond mae nifer o gatiau mochyn ar y llwybr. Mae gan y rhan fwyaf o’r llwybrau wyneb caled er y gall rhai fod yn wlyb ac yn llithrig ar adegau. Mae’n bosibl torri’n ôl i’r Ganolfan mewn gwahanol bwyntiau ar hyd y daith gerdded.
Disgrifiad o’r daith gerdded
Mae’r testun llywio yn blaen. Testun deongliadol mewn italig.
1. Trowch i’r chwith allan o’r giât ac i lawr y ffordd droellog cyn croesi (byddwch yn ofalus o draffig!) i Heol y Cwar. Efallai y byddwch yn gallu gweld pedwar math gwahanol o graig a ddefnyddir yn yr adeiladau a’r waliau wrth ymyl y ffordd. Efallai bod rhai wedi’u cloddio, efallai bod eraill wedi’u dympio gerllaw gan rewlifoedd yn toddi ar ddiwedd yr Oes Iâ ddiwethaf:
- Tywodfaen Pennant
- Grutfaen Melinfaen/Tywodfaen Twrch
- Calchfaen
- Hen Dywodfaen Coch
Ar y brig, ewch ymlaen ar hyd y llwybr trwy’r coetir i ddechrau cyfres o risiau. Stopiwch i edrych ar y chwarel sydd bellach wedi gordyfu. Cadwch draw o’r wynebau serth sy’n rhydd mewn mannau. Cafodd hwn ei weithio yn y 19eg ganrif ar gyfer carreg adeiladu. Mae’r gwely hwn o dywodfaen yn gorwedd o fewn y Cystrad Glo ac fe’i gelwir yn ‘Graig Bryn Vein’ neu Dywodfaen Rhasfach. Dim ond o’r rhan ogleddol hon o Frynaman y mae’n hysbys.
2. Ewch ymlaen i fyny’r llwybr drwy’r ceunant a dorrwyd gan Nant Melyn. Mae’r nant wedi torri i lawr yn hawdd yma drwy gerrig llaid cymharol feddal y Cystradau Glo Isaf.
3. Dewch allan o’r coetir i’r rhostir agored ac ewch i’r chwith am y bont droed newydd dros y nant. Mae gwely arall o dywodfaen Cystradau Glo ychydig uwchben y bont droed. Cymerwch olwg ar y ceunant y mae’r nant wedi’i dorri drwy’r band craig caletach hwn. Sylwch ei fod hefyd yn cynnig lloches i ystod ehangach o blanhigion nag sy’n digwydd mewn mannau eraill ar y rhostir agored sy’n cael ei bori.
4. Ewch yn ôl i fyny o’r bont a dilynwch y llwybr tua’r dwyrain ar draws ochr y bryn. Mae meini mawr o Dywodfaen Twrch wedi’u gwasgaru ymhlith y llystyfiant – yn tarddu o grib y Mynydd Du, cafodd y rhain eu gollwng yma gan rewlif yn toddi ar ddiwedd yr oes iâ ddiwethaf efallai 15,000 o flynyddoedd yn ôl. Trowch i’r chwith pan gyrhaeddwch Ffordd Mynydd yr A4069 ger y grid gwartheg a dilynwch y ffordd am 120m.
5. Trowch i’r dde wrth y gwaith dŵr, i lawr trac. Ar ôl 150m trowch i’r dde eto i lawr llwybr concrit at bont droed dros Nant Garw. Gellir gweld y Garw yn dod allan o ddyffryn dwfn y mae wedi’i dorri trwy Graig Ddiffaith. Mae’r tywodfaen caled hwn yn nodi sylfaen Cystradau Glo De Cymru.
Dringwch y llwybr o’r bont droed, ewch i’r chwith ar y brig. Edrychwch ymhell i’r de a byddwch yn gweld dyffrynnoedd Maes Glo De Cymru sy’n torri i lawr trwy Dywodfeini Pennant caled sy’n ffurfio copaon y bryniau.
6. Ar ôl 200m trowch i’r dde i lawr llwybr a’i ddilyn wrth iddo gulhau y tu hwnt i’r tai. Trowch i’r dde ac ail-groeswch Nant Garw i lwybr. Trowch i’r chwith a’i ddilyn i lawr i ffordd yr A4068 ychydig i’r gorllewin o Bont Cwmgarw.
7. Croeswch y ffordd a dilynwch lwybr sy’n rhedeg yn gyfochrog â chwrs y Garw trwy sawl cae nes i chi ddod ar draws pont droed i’ch chwith. Croeswch y bont i gael golygfa well o’r afon a’i gwely a’i glannau creigiog. Dyma Afon Aman sy’n rhedeg dros y Cystradau Glo yma – gweler sut mae’r strata creigiau’n plygu i’r de. Sylwch ar olion yr hen bont reilffordd hefyd. Ewch yn ôl ar eich camau dros y bont a throwch i’r chwith i ddilyn y nant fach i fyny trwy bant cysgodol. Ar ôl mynd trwy giât, trowch i’r chwith a chyrraedd yn ôl ar Ffordd Cwmgarw yr A4068. Trowch i’r chwith am y maes parcio a Chanolfan y Mynydd Du.
Gwnewch yn siŵr eich bod chi’n mwynhau te a chacen neu efallai rhywbeth mwy sylweddol yn y bwyty! Cyn neu ar ôl eich taith gerdded – neu’r ddau!