llanw a thrai pentref diwydiannol
Crynodeb
Mae’r llwybr cerdded hwn o Barc Gwledig Craig-y-nos i Benwyllt yn addas ar gyfer teuluoedd â phlant hŷn (8+). Mae’n archwilio gwaddol diwydiant y 19eg ganrif a dechrau’r 20fed ganrif mewn lleoliad gwyllt.
Tyfodd Penwyllt o’r 1870au hyd at ddechrau’r 1900au wrth i’r galw am galch a silica dyfu i ddiwallu anghenion amaethyddiaeth a diwydiant trwm.
Roedd bywyd yn galed yma gyda thywydd gaeafol garw ac amodau gwaith peryglus ond roedd pobl Penwyllt yn ystyried eu hunain yn ffodus, oherwydd roedd gwaith ar gael yn rhwydd, roedd yr awyr yn lân yn gyffredinol, roedd tai sylfaenol newydd eu hadeiladu, ac roedd lle i erddi digon mawr i dyfu bwyd – cyferbyniad enfawr â’r amodau llygredig a chyfyng iawn a ddioddefwyd yn y dyffrynnoedd diwydiannol i’r de.
Wrth i dechnoleg ddatblygu, gostyngodd y galw am galch a silica a seliwyd tynged y gymuned – caewyd y gwaith brics erbyn 1940 tra bod y gwaith calch yn ei chael hi’n anodd am ddau ddegawd arall. Erbyn diwedd y 1980au roedd y pentref bron yn anghyfannedd, y tir wedi’i werthu a llawer o’r adeiladau wedi’u dymchwel.
Heddiw, Penwyllt yw cyrchfan ogofwyr, naturiaethwyr a cherddwyr sy’n dilyn Llwybr y Bannau yn bennaf. Mae llond llaw o dai yn weddill – parchwch breifatrwydd y trigolion a chymerwch ofal i beidio â difrodi etifeddiaeth sy’n weddill o orffennol diwyd.
- Dechrau/gorffen: Parc Gwledig Craig-y-nos (cyfeirnod grid OS SN 839155) (cod post SA9 1GL)
- Pellter: 7.2km / 4.5 milltir
- Esgyniad: Tua 220m (725tr)
- Amser: Caniatewch tua 3.5 awr i fwynhau’r daith gerdded yn llawn.
- Map: Defnyddiwch fap Arolwg Ordnans Explorer OL12 ‘ardal orllewinol PCBB’
Mynediad
Mae un esgyniad glaswelltog serth ac un disgyniad serth o lwybr caregog (y ddau tua 90m/300tr). Gan ddilyn llwybrau ceffylau a hen dramffyrdd yn bennaf, mae pedair camfa ar y llwybr, fel arall giatiau. Cŵn swnllyd yng nghelau’r fferm. Rhai clytiau mwd ar ôl glaw. Yn nisgrifiad y daith gerdded, rhoddir cyfeirnodau grid Arolwg Ordnans mewn rhai mannau e.e. (SN 849161) i gynorthwyo gyda dod o hyd i lwybr.
Nid oes unrhyw gyfleusterau ym Mhenwyllt sydd dros 300m/100 troedfedd uwchben lefel y môr ac mae’n agored i’r tywydd – glaw, gwynt neu haul. Gwnewch yn siŵr eich bod wedi paratoi’n iawn. Cŵn ar dennyn gerllaw da byw os gwelwch yn dda.
Disgrifiad y daith gerdded
1. Gadewch y maes parcio drwy’r pwll pysgod a dilynwch y llwybr sy’n mynd i’r dde at yr afon. Croeswch y bont a cherddwch i fyny’r afon. Ychydig cyn y bont nesaf, trowch i’r dde, i fyny llethr. Ewch allan o’r parc gwledig drwy’r giât, ewch i’r chwith a dilynwch y llwybr ceffylau am bron i 1km i Fferm Pwllcoediog.
2. Trowch i’r dde rhwng yr ysguboriau; mae esgyniad 90m yn dilyn a elwir gan gyn-drigolion Penwyllt yn ‘y Dasg’! Dringwch dros ddwy gamfa a cherddwch yn groeslinol ar draws, gan anelu at y gamfa yng nghornel dde uchaf yr ail gae (SN 849161). Gan gadw i’r un cyfeiriad, anelu at grib y bryn a’r gamfa gornel y tu hwnt (SN 850158) – mae’r llwybr yma’n anodd ei weld, felly os ydych chi’n edrych ar ffin cae yn syth ymlaen, cadwch hi i’ch dde a’i dilyn i’r gamfa nesaf. Dilynwch y llwybr troellog am dros 300m i’r ffordd. Sylwch ar chwareli calchfaen bach ac olion odynau calch crai ar y naill ochr a’r llall i’r llwybr hwn.
Er i’r brif chwarel gau yn 2007, roedd calchfaen wedi cael ei gloddio o gwmpas yma ers canrifoedd. Roedd chwarela cynnar ar gyfer cynhyrchu calch at ddibenion amaethyddiaeth ac adeiladu. Roedd lympiau o galchfaen a thanwydd, glo fel arfer, yn cael eu pentyrru mewn haenau bob yn ail mewn odyn galch a’u llosgi dros gyfnod. Mae gweddillion odynau calch crai a chymhleth wedi’u gwasgaru o gwmpas yr ardal hon.
3. Trowch i’r chwith i fyny’r ffordd, gan gerdded i ddiwedd y tarmac a thrwy’r set gyntaf o gatiau. Yn syth ar eich dde mae hen orsaf reilffordd a phlatfform “Craig-y-nos (Penwyllt)”, sy’n ffurfio rhan o hen linell reilffordd Castell-nedd i Aberhonddu. Cerddwch ar hyd y rheilffordd i’r dde, ac ar ôl 160m, fforchiwch i’r chwith tuag at deras ‘Powell Street’. Croeswch y trac cerbydau i’r giât mochyn. Ar un adeg yn gartref i chwarelwyr a’u teuluoedd, mae’r teras bellach yn gartref i Glwb Ogofâu De Cymru. Roedd y trac o’ch blaen yn rhan o hen rwydwaith Tramffyrdd Fforest Aberhonddu a redodd rhwng Pont Senni ac Ystradgynlais.
4. Drwy’r giât mochyn, ewch ymlaen gan chwilio am gerrig gwastad gyda thyllau ar hyd y llwybr. Roedd y llwybr hwn i fod yn rhan o Dramffordd Fforest Brycheiniog ond ni chafodd ei ddefnyddio erioed. Ewch i mewn i’r Warchodfa Natur Genedlaethol a pharhewch i lethr tramffordd arglawdd trawiadol sy’n croesi’r llwybr. Defnyddiwyd y dramffordd hon i ddod â thywod silica o Bwll Byfre (SN 874166) i waith brics Penwyllt.
Dechreuodd chwarela ‘craig silica’ (tywodfaen pur a elwid bryd hynny’n Grut Gwaelodol ond heddiw yn Dywodfaen Twrch) ym Mhenwyllt pan adeiladwyd y brif reilffordd rhwng Castell-nedd ac Aberhonddu drwy’r fan hon yn y 1860au. Cafodd ei chwarela o ochr y bryn y tu ôl i’r gwaith nes, yn y 1890au, i waddodiad o ‘dywod silica’ gael ei ddarganfod 2.5km i ffwrdd i’r gogledd-ddwyrain ym Mhwll Byfre. Erbyn 1903 roedd tramffordd a llethr hir wedi’u hadeiladu i ddod â’r tywod silica i lawr i’r gweithfeydd lle cafodd ei siapio’n frics a’i losgi mewn odynau brics crwn i wneud briciau anhydrin a oedd wedyn yn cael eu hallforio ar reilffordd ar gyfer leinio ffwrneisi. Caeodd y gweithfeydd ym 1935 a dymchwelwyd yr olion yn y 1980au.
Dynodwyd y warchodfa natur genedlaethol ym 1975 i amddiffyn y cynefinoedd bywyd gwyllt creigiog ar yr wyneb ond hefyd y dyddodion calsit a rhywogaethau sy’n byw mewn ogofâu yn yr hyn sy’n ogof ddyfnaf Prydain (274.5m). Ar oddeutu 60km, mae Ogof Ffynnon Ddu hefyd yn un o’n hiraf. Mae’r warchodfa’n cael ei rheoli heddiw gan Gyfoeth Naturiol Cymru.
5. Trowch i’r dde i’r arglawdd, gan ddisgyn y dramffordd am dros 0.5km wrth iddi droi’n ysgafn i’r dde ac yna i’r chwith, gan basio uwchben y teras ac yna adfeilion yr hen waith brics silica. Gellir gweld sylfeini sawl odyn brics crwn o dan y llwybr o hyd. Mae yna lawer o beryglon baglu o amgylch y gwaith brics felly mae’n well cadw at y llwybr a mynd am y bont dros yr hen reilffordd y tu hwnt.
6. Croeswch y toriad trwy’r bont ac, unwaith y byddwch chi trwy’r giât, ewch i lawr y clawdd i’r dde i mewn i gae garw. Cadwch ar hyd llinell y ffens am 60m i giât mochyn yng nghornel y cae. Ewch i lawr yn ofalus i’r rheilffordd a cherddwch i’r gogledd ar hyd yr hen linell. Pan fyddwch chi’n wastad â’r coed/bythynnod, trowch i’r chwith, trwy bant i gamfa i mewn i’r cae lle mae odynnau calch pedwar bwa Pen-y-Foel yn sefyll. Ewch ymlaen i’r ‘Stwmp’ – tafarn ar un adeg, bellach llety i ogofwyr. Roedd tramffordd yn arwain o’r chwareli i bennau’r odynnau lle cafodd lwmpiau o galchfaen a glo eu tywallt. Gwastraff calch yw’r twmpathau o flaen yr odyn. Roedd seidin rheilffordd yn rhedeg o’r ‘bwâu tynnu’ i gludo’r calch i ffwrdd mewn tryciau rheilffordd dan do.
7. Ewch ar y trac drwy ochr dde dau giât, gan droi i’r chwith i ddilyn wal y cae, yna ar draws ac i lawr y cae i Dŷ Pen-y-pant. Trowch i’r chwith i lawr y ffordd i lwybr ceffylau ar y dde ar ôl 70m. Dilynwch y trac garw hwn am 650m nes i chi ddod allan ar lôn dawel.
I’ch dde mae gwarchodfa ‘mynediad agored’ Allt Rhongyr, 30 hectar, a reolir gan Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt De a Gorllewin Cymru ac sy’n cynnwys glaswelltir a choetir calchfaen – a golygfeydd gwych dros Gwm Tawe uchaf.
8. Trowch i’r dde, ewch heibio’r tŷ cyntaf i ymuno â’r llwybr ceffylau i’r chwith o’r ail dŷ. Dilynwch y trac hwn am 670m yn ôl i’r giât lle gwnaethoch adael y parc gwledig i fynd i mewn i’r tiroedd eto a dychwelyd i’r man cychwyn.